Om maar meteen te beginnen met het goede nieuws: Keith Johnstone is bezig met een nieuw boek! Dit is geheel gewijd aan werken met maskers. Het verschijnt hoogstwaarschijnlijk halverwege 2009. Keith is niet meer verbonden aan het Loose Moose Theatre, maar bij de masker trainingen verschijnt hij nog wel eens omdat het hem onverminderd fascineert.
Wie Keith Johnstones boek ‘Impro’ hebben gelezen, zal het hoofdstuk over maskers waarschijnlijk goed voor de geest staan. Voor velen is het het meest verontrustende en fascinerende deel van het boek. Ik zal in deze blog mijn eigen ervaringen met maskers delen en in het kort proberen uit te leggen wat werken met maskers inhoudt, en waarom het werken met maskers een uitstekende manier is om improvisatievaardigheden te verbeteren.
In 2007 en 2008 heb ik Steve Jarand van het Loose Moose Theatre naar Nederland gehaald om een masker workshop te geven. In de workshopruimte op m’n werk gingen we een weekend lang op ontdekkingstocht naar nieuwe karakters en spelimpulsen. Collega’s van me vroegen zich hardop af wat die vreemde maskerbedoening nou precies inhield. Op z’n minst…raarrrrrr!
Ik moest er ook even aan wennen, toen ik in 2005 in Calgary voor het eerst met maskers in aanraking kwam. Een heel ritueel met een spiegel dat opgevoerd werd om een masker te activeren. Op schijnbaar willekeurige momenten roepen dat jet het masker moet afnemen. Spelers die in de derde persoon over hun masker spraken. Raarrrr!
Inmiddels begin ik te doorgronden waar het om draait bij het werken met maskers. Laat ik eerst de basis van maskerwerk proberen uit te leggen. Het basisprincipe van maskers, is dat je direct reageert vanuit de impuls die het masker je geeft. Deze impuls probeer je zo lang mogelijk vast te houden. Het masker houdt je in het moment van het nu; feitelijk werk je vanuit een trance. Het is de kunst om te leren zo lang mogelijk deze trance vast te houden.
Om een masker ‘op te starten’ zijn twee mensen nodig: een acteur en een instructeur. De acteur doet een masker op, en wellicht ook nog een kostuum wat bij het masker past. Afhankelijk van het masker zet de acteur een hoed of een pruik op. Het is de bedoeling dat het masker zo natuurlijk mogelijk op het gezicht past, en als het ware versmelt met de drager. De instructeur dirigeert de acteur met het masker, – laten we hem vanaf nu ‘het masker’ noemen – naar het podium, of de plek waar we het masker willen activeren. Hij controleert of het masker goed zit, en corrigeert waar nodig door het haar van de acteur over het masker te strijken, een pruik of hoed wat rechter te zetten, of een jasje wat te fatsoeneren. Deze handelingen horen bij het ritueel van het opstarten van een masker. De acteur voelt zich veilig en weet dat er goed voor hem gezorgd wordt. Onbewust werkt dit door. Het gevoel van veiligheid is erg belangrijk bij het werken met maskers. Wanneer een acteur zich onbeschermd en onzeker voelt, zal een masker slecht of helemaal niet werken. Daarom raad ik aan om bij elk masker hier aandacht aan te besteden. Naast deze zorg, is respect voor het masker belangrijk om een zo’n krachtig mogelijk effect te bereiken. Elke masker ervaring is uniek en heeft zijn eigen waarde. Zodra de acteur het masker opheeft, is het ongewenst dat hij praat als zichzelf. Op vragen kan hij wel met ja en nee knikken antwoorden, maar als hij moet praten, neemt hij eerst het masker af. De wereld van de acteur en de wereld van het masker blijven daarmee duidelijk gescheiden. Ook voor het publiek of de aanwezigen wordt de ervaring krachtiger immers, een masker dat je eerst nog uitgebreid met de instructeur hebt ziet praten, zal zwakker overkomen als het daarna wordt opgestart. Ook het masker afnemen vereist zorg; draai altijd weg van het publiek als je het masker afneemt, ook hier weer om de werelden goed gescheiden te houden. Zeker ook tegenover andere maskers is dit belangrijk. Voor andere maskers is het alsof iemand z’n gezicht van z’n hoofd aftrekt. Stel je voor!
Zodra acteur en instructeur er klaar voor zijn, neemt de instructeur een spiegel en houdt deze op borsthoogte bij het masker. Vervolgens geeft hij de volgende instructies aan de acteur: “Straks kijk je in de spiegel en zie je het masker. Zodra je het masker ziet, trek je het gezicht dat bij het masker past en maak je het geluid dat bij het masker past. Blijf het geluid maken. Neem het masker af als ik het zeg.”
Vervolgens houdt de instructeur de spiegel voor het gezicht van de acteur, die zich mee laat voeren door het masker. Zeker bij een eerst keer is het de taak van de instructeur om goed op het masker te letten: weet de acteur de trance vast te houden, of glijdt het weg? Of wellicht is het er helemaal niet, wat ook kan gebeuren. Bij maskers geldt: bij twijfel, direct afnemen. Als je gaat werken met maskers, herken je op een gegeven moment wanneer iemand niet meer in trance is. Lichaamshouding, korte pauzes die lijken te duiden op twijfel, en dus denken. Een masker acteer je niet, een masker ben je.
Een masker dat voor het eerst wordt geactiveerd, of in het beginstadium van ontwikkeling verkeert, kan je de wereld laten beginnen ontdekken met wat spullen / attributen die je op een tafel klaarlegt. Vergelijk het met een baby of peuter die je prikkelt met kleurrijk speelgoed. Je geeft een masker dat is geactiveerd, met attributen een doel waar het zijn energie op kan richten. In een later stadium kan je de attributen gebruiken om het masker spraakles te geven: bijvoorbeeld een kunstbloem gebruiken om het masker het woord ‘bloem’ te leren.
Wanneer je voor het eerst met maskers aan de slag gaat, verdient het aanbeveling iemand hierbij uit te nodigen die er al eerder mee heeft gewerkt. Iemand met ervaring kan sturen en ervoor zorgen dat de maskers puur blijven en de acteurs een goede ervaring hebben. Om de ervaring uniek te houden zullen – zeker in het begin – de eerste keren dat je een masker probeert, van korte duur zijn. Wellicht een paar seconden Bij veel mensen is de eerste ervaring met maskers intens, zelfs confronterend. Door veiligheidsmechanismen die in dat geval in werking treden, schiet men terug in het denken, waarmee het masker wordt geblokkeerd. Mijn persoonlijke ervaring met maskers is dat het oer-types of archetypes aanspreekt die ik blijkbaar met me meedraag en vaag ken uit dromen of vroege herinneringen. Maskers maken blijkbaar direct contact met het onderbewuste en brengen sterke beelden en associaties naar boven die we kunnen uitdrukken als acteur, mits we het toelaten natuurlijk. In de periode dat ik maskerworkshops heb gegevolgd, ben ik drie mensen tegengekomen die niet meer met maskers durven te werken, geschrokken van wat het in hen losmaakte.
Het masker waar ik op dit moment in Calgary mee aan het werk ben, is door Keith Johnstone gemaakt, en heeft een grijszwarte kleur. Juist die kleur was het die mij deed beslissen dit masker uit te willen proberen. De impact was erg sterk, toen ik voor het eerst de spiegel voorgehouden kreeg. Het masker maakte luide, krassende geluiden en bewoog schichtig. Ook deinsde het direct naar achter, en zocht het beschutting. Maar niet voordat het eerst van de tafel voor hem een aantal attributen had gegrist. ‘Vogel’, was een sterke associatie die bij me achterbleef toen ik het masker had afgedaan. Kraai, of ekster. Het verwonderde me dat dit masker zo ver af lag van een ander masker wat ik zelf in bezit heb en waarmee ik werk sinds 2005. Dat masker is een vrolijk karakter, dat direct lachende en blije kreetjes slaakt wanneer het verschijnt. Het begint direct te zwaaien en ‘hallo!’ te roepen als er andere mensen of maskers in de buurt zijn. Hoe anders is dit masker, dat terugdeinst en harde geluiden maakt. Keith was verbaasd over het effect van het masker. “Ik heb dit masker al jaren, maar het heeft tot nu toe nog nooit gewerkt. Ik denk dat het door de ogen komt. Deze zaten eerst hoger op het voorhoofd, en die heb ik van de zomer verplaatst, dichter naar de neus. Ja, ik denk dat dat het moet zijn.” De kracht van het masker verraste me. Het deed wat het deed en niets daarvan was een concept, bedacht of geacteerd. Daarnaast viel me op dat in de Loose Moose Company Class, direct na de masker workshop, er een stuk meer ruimte in m’n spel zat. Ik nam meer risico’s en deed grotere spelaanbiedingen.
Een van de belangrijke zaken om mee om te leren gaan in improvisatietheater is de ervaren druk van het publiek en de onzekerheid over de richting van de scene. Spontaniteit moet het daarbij winnen van het denken en alle psychologische veiligheidssystemen die we als mens hebben opgebouwd om sociaal te kunnen overleven. Een masker geeft de acteur blijkbaar permissie om deze veiligheidssystemen te omzeilen. Er worden talenten en creativiteit aangeboord die de acteur als mens blijkbaar nog niet heeft kunnen bereiken. Zo liet Keith Johnstone Steve Jarand tijdens een workshop als zichzelf de beroemde scene uit Shakespeares Hamlet ‘to be or not to be’ voordragen. Vervolgens vroeg hij aan Steve om zijn masker ‘François’ hetzelfde stuk voor te dragen. François wist er zoveel meer betekenis, kwetsbaarheid en emotie in te leggen dat bij mij op een gegeven moment en tot mijn eigen verbazing de tranen over de wangen liepen.
Enfin, hopelijk verschijnt het boek van Keith spoedig. Hij is nu nog druk aan het schrijven. Graag wijs ik diegene die geïnteresseerd is geraakt in maskers naar aanleiding van deze blog, op een DVD die Keith Johnstone in samenwerking met Steve Jarand heeft gemaakt. Deze DVD bevat uitleg over maskers door Keith zelf en demonstreert hij met studenten hoe je met maskers kunt werken. Je kunt hem aanschaffen via onderstaande link. Zie bijgaand ook een korte preview van de DVD. En mocht je vragen naar aanleiding van deze blog, laat dan een berichtje achter!
0 reacties